W dyskusji o obecnym kryzysie wokół Trybunału Konstytucyjnego trzeba zaapelować o jedno: wróćmy do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. To powinien być nasz najważniejszy punkt odniesienia, niezależnie od tego, jakie poglądy polityczne reprezentujemy.
Koniecznością jest przypomnienie, że Konstytucja określa zasady funkcjonowania Trybunału, sposób wyboru jego sędziów oraz ich status.
Szczególnie istotne są:
- Art. 194 ust. 1 – określa, że Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na dziewięcioletnią kadencję.
- Art. 194 ust. 2 – reguluje wybór Prezesa i Wiceprezesa Trybunału przez Prezydenta RP spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK.
- Art. 7 – ustanawia zasadę działania organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa.
- Art. 10 – mówi o podziale i równowadze władz.
- Art. 173 – gwarantuje odrębność i niezależność sądów i trybunałów.
Ważne jest również rozróżnienie między wyborem sędziego przez Sejm a złożeniem przez niego ślubowania wobec Prezydenta RP. To dwa odrębne elementy procedury, których nie należy ze sobą utożsamiać. Szczegółowe zasady ślubowania określa ustawa o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego.
I tu zaczyna się problem, ponieważ spór o interpretację tych przepisów stał się przedmiotem konfliktu politycznego, w który zaangażowane są najważniejsze organy państwa, w tym strona stał się Prezydent RP.
Niepokojące jest jednak nie tylko to, co dzieje się w kraju. Polska znalazła się z tego powodu na pierwszych stronach zagranicznych mediów. Ludzie na świecie nie rozumieją, co właściwie dzieje się w naszym państwie i dlaczego nie potrafimy rozwiązać sporu w oparciu o obowiązujące prawo. W konsekwencji tracimy wiarygodność jako państwo i partner międzynarodowy.
Tracimy bardzo dużo przez polityczne walki plemienne, które coraz częściej przybierają retorykę i znamiona oskarżeń o zamach stanu. Dzisiaj, po nagromadzeniu wzajemnych oskarżeń, interpretacji prawnych i zaangażowaniu politycznym kolejnych instytucji, zwykły obywatel, a tym bardziej zagraniczny obserwator, często nie jest już w stanie zrozumieć, o co w tym sporze naprawdę chodzi.
Co znamienne, w jednej z debat sięgnięto nawet po analizę sztucznej inteligencji Grok, stworzonej przez firmę Elona Muska, prosząc ją o prześledzenie kolejnych etapów konfliktu i wyjaśnienie jego istoty. To pokazuje, jak bardzo skomplikowany i nieczytelny stał się ten spór w przestrzeni publicznej. Oczywiście sztuczna inteligencja może pomóc uporządkować fakty i argumenty, ale nie zastąpi odpowiedzialności instytucji państwa ani wykładni prawa przez właściwe organy.
Moim zdaniem najważniejsze jest dzisiaj, abyśmy przestali traktować Konstytucję jako instrument walki politycznej, a zaczęli traktować ją jako wspólny fundament państwa.
Nie może być tak, że Konstytucja jest najwyższym prawem tylko wtedy, kiedy jej zapisy odpowiadają naszym politycznym oczekiwaniom.
Państwo prawa wymaga nie tylko przestrzegania przepisów, ale również szacunku dla instytucji, odpowiedzialności za słowo i zdolności do kompromisu. Bo niezależnie od tego, kto wygra dzisiejszy spór, rachunek za utratę zaufania do państwa zapłacimy wszyscy.
Warto zachować rozróżnienie:
- Art. 194 Konstytucji – wybór sędziów TK przez Sejm.
- Art. 4 ustawy o statusie sędziów TK – ślubowanie wobec Prezydenta RP.
- Art. 5 tej ustawy – nawiązanie stosunku służbowego po złożeniu ślubowania.
- Art. 126 ust. 2 Konstytucji – Prezydent czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji.
- Art. 190 Konstytucji – ostateczność i powszechna moc obowiązująca orzeczeń TK.